Uluslarası İlişkiler ve Dış Politika
Dış Politika

İran İçin Felaketler Yılı: 2020

2020 İran için tam bir felaketler yılı olarak geçti.

0 440

İran’ın “Nükleer Babası” olarak tanınan, Nükleer Fizikçi Mohzen Fakrhizade 27 Kasım’da gerçeklesitirilen sansasyonel suikast sonuçu öldürüldü. İran’ın basketi Tahran’ın Abserd ilçesinde uğradığı silahlı saldırı sonucu hayatını kaybeden Fahrizade, Son 10 yıl içinde suikaste kurban giden 5 İranlı mühendisten biri oldu. İsmi sürekli İran’ın Nükleer faaliyetleriyle anılan Fahrizade ülkede sivil bir nükleer fizikçi olmanın yanında aynı zamanda Merkez Siyasal İslam sisteminin etkili bir elemanıydı. Görevleri yanında Devrim Muhafızları Komutanlarından, Savunma Bakanlığında İdari yetkisine sahip olan Fahrizade suikastı İranlı yetkililer tarafınDan büyük bir şaşkınlık ve öfkeyle karşılanarak sorumluların cezalandırılacağı dile getiriliyor.

2020 İran için tam bir felaketler yılı olarak geçti. Zira Ocak ayında İran’ın milis kuvvetler üzerindeki en etkili ismi, İran Devrim Muhafızları Kudüs Gücü komutanı Kasım Süleymani Bağdat’ta ABD tarafından uğradığı hava saldırısı sonucu hayatını kaybetti. Süleymani’nin ölümü ülkede büyük öfkeye ve infiale sebep oldu. Günlerce intikam yeminleri edildi, dini etkinlikler düzenlenerek ABD ve İsrail karşıtı sloganlar atıldı.

Saldırı sonrası teyakkuza geçen İran Savunma Kuvvetleri 8 Ocak günü Ukrayna’nın başkenti Kiev’e gitmek üzere Tahran Uluslararası İmam Humeyni Havalimanı’ndan havalanan Boeing 737 tipi yolcu uçağını, olaydan 5 gün sonra kalkıştan kısa süre sonra düşmüş, uçakta bulunan 176 kişiden kurtulan olmamıştı. Daha sonra ise İran Sivil Havacılık Kurumu Kaza Ofisinin yayımladığı ikinci ön inceleme raporunda, Ukrayna uçağının kısa menzilli TOR-M1 hava savunma sisteminden fırlatılan iki füzeyle vurulduğu belirtildi. Elim kaza üzerine İranlı yetkililer özür dileseler de, yaşanan gelişmeler İran’ın uluslararası prestijini ciddi anlamda sarstı.

Nükleer Enerji

Bu yıl içinde İranlı üst düzey ikinci suikast ise kendi toprakları içinde gerçekleşti. 1989’da Nükleer bomba geliştirmek için başlattığı programın (AMAD) başındaki bilim insanı Muhsin Fahrizade Tahran’ın Abserd ilçesinde uğradığı silahlı saldırı sonucu hayatını kaybetti. Foreign Policy’e göre dünyanın en güçlü 500 kişisi listesindeki 5 İranlıdan biri olan Fahrizade Nükleer fizik alanında etkili ve caydırıcı ekipman sağlayabilmek adına çalışmalar yürütüyordu. Tahran yönetimi tarafından Nükleer silah üretme kapasitesinin artırılmasına yönelik adımlar ABD, Avrupa Birliği ve özellikle İsrail, tarafından daima açık bir tehdit olarak değerlendirildi. Dünya barışını tehdit edeceği, diğer nükleer güçlerinde kapasitelerini artırabileceği ve ya silahların terör örgütlerinin eline geçebileği endişesiyle 2015’te P5+1 olarak bilinen BM Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesi ABD, Çin, Rusya, İngiltere, Fransa ve Almanya arasında bir anlaşma gerçekleşti.

Nükleer Anlaşma gereğince İran, uranyum zenginleştirme, zenginleştirme oranı, depolayabileceği zenginleştirilmiş uranyum miktarı ve araştırma çalışmalarına nükleer anlaşma ile getirilen kısıtlamaların uygulanabileceğini taahhüt etmişti. Yani anlaşma temel olarak, İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetleriyle nükleer silah geliştirmesinin önüne geçmek için yapılmıştı. Ancak 2016 yılında ABD’de yapılan seçimler üzerine iktidar koltuğuna oturan Donald Trump “özünde kusurlu” olarak tanımladığı anlaşmadan Mayıs 2018’de çekilme kararı almış ve İran’a yönelik yeni yaptırımları devreye sokmuş neticede İran’a karşı “azami baskı” politikası benimsenmişti. İran ise yaşanan gelişmeler karşısında anlaşmanın bazı taahhütlerini yerine getirmeme kararı almıştı. İki ülke arasında yaşanan gerilimlerde zamanla tansiyon yükseldi.

26 Kasım’da gerçekleşen Fahrizade suikasti ise aslinda İran’ın nükleer programlarını artırmaması için verilen bir mesajdı. Amerika Birleşik Devletleri’nde Kasım ayının ilk haftası yapılan seçimler sonucu başkanlık koltuğuna oturma hakkı kazanan Demokrat Lider J. Biden ise 2015 yılında Obama iktidarı döneminde İran ile yapılan Nükleer anlaşmaları desteklemesi ile bilinen bir isim. Ocak ayında yeminde ederek koltuğuna oturacak olan Biden, Trump döneminde kadük hale gelen Nükleer Anlaşmayı tekrardan gündeme alacağını seçim çalışmaları sırasında söyledi. Böylelikle Biden yönetimi İran’in Nükleer kapistesini tekrardan uluslararası alanda kontrol altında tutmayı amaçlıyor.

Suikastler

Uluslararası kamuoyunda ise Fahrizade suikastini İsrailli gizli servis çalışanları tarafından yapıldığına dair genel bir kanı mevcut. Zira Fahrizade’nin takip edilmesinden sorumlu bir İsrailli yetkili New York Times’a verdiği demeçte, “İsrail ihtiyaç olduğu üzere İran’ın nükleer programına karşı harekete geçmeye devam edecek. İran’ın baş nükleer bilimcisini öldürdüğümüz için dünya bize teşekkür etmeli” diye konuştu. İtiraf niteliğindeki açıklamanın ardından İsrail tüm yurt dışı temsilciliklerini üst düzey alarma geçirdi. Öte yandan İsrail tüm yurtdışı temsilciliklerini kırmızı alarma geçirdi ve güvenlik önlemleri üst düzeye çıkardı.

İsrail Kara Kuvvetleri ülkenin Kuzey’ine büyük bir askeri yığınak yaptı. İsrail savaş uçakları ise hava sahası ihlali yaparak Beyrut üzerinde sorti yapyor. Hava savunma sistemi Demir kubbelerse Hayfa Limanına konuşlandırıldı. (İran Devrim Muhafızlarına yakın medya, Hamaney’in, Hayfa Limanı ve Tel Avivi hedef gösterdiği bir video yayınladı.) İran’ın, Lübnan Hizbullahı üzerinden ülkeye bir saldırı girişimi olacağından şüphe ediliyor. Tahran yönetimi suikastın ardından agresif açıklamalarda bulunarak misilleme yapılacağını dile getirdi. Ocak ayından Bağdat’ta gerçekleşen Süleymani suikastı ardından İran, ABD’nin Irak’taki üslerini hedef almıştı. İran medyasında da olay geniş yankı buldu.

İran’ın İslam Devrimine yakınlığıyla bilinen “Vatan-ı Emruz” Gazetesi İranlı Nükleer Fizikçi Mohzen Fakrhizade’ye düzenlenen suikast sonucu 28 Kasım’da ana manşetine “Vurmazsak, vururlar” başlığını attı. İran medyası Tahran yönetimini Kasım Süleymani sonrasında gerekli misillemenin yapılmaması konusunda eleştiriyor. Nisan 2018’de İran nükleer programı hakkında yaptığı sunumda, İran nükleer programının mimarı olarak tanınan Muhsin Fahrizade’nin adını özellikle belirten İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ise geçtiğimiz günlerde “Bu hafta yaptıklarımın tamamını sizlerle paylaşamam.” açıklamasıyla dikkatleri üzerine çekti. İsrail Kamu Yayın Kuruluşu KAN’a göre, Netanyahu, “Size Orta Doğu’da bir hareketlenme olduğunu söylemek istiyorum. Gergin günler bizi bekliyor.” dedi.

Sonuç:

Ocak ve Kasım aylarında büyük kayıplar yaşayan Tahran yönetimi yaşanan gelişmeler üzerine ABD ve İsraili sorumlu tutuyor. Zaten iç kamuoyunda da bu bağlamda ortak bir görüş mevcut. Ortadoğu’da oldukça etkili bu iki ülkenin herhangi bir silahlı çaltışmaya girmesi durumunda çok ciddi sonuçlar doğabileceği gibi bölgesel barış ve istikrarı temelden sarsabilecektir. Dolayısıyla bu iki gücün askeri bağlamdan ziyade gayrinizami çatışma durumu devam edecektir. İran, Lübnan Hizbullahı, Yemen’deki Husiler ve ya Suriye’de bulunan Haşdi Şabi örgütü üzerinden bir misilleme yapabilir. Ancak direk olarak Tel Aviv’i hedef almayacaktır.

Zira böyle bir durumun gerçeklemesi ABD’yi de olaylara müdahil olmasını sağlayacaktır. Ekonomik olarak Washington tarafından uygulanan yaptırımlar ile bir dar boğaza giren İran’ın böyle bir saldırıyı kaldıracak durumu yok gibi görünüyor. Ancak içerdeki yönetimin otoritesinin sarsılmaması için bir misilleme gelebilir. Özellikle İran’ın Muhsin Fakhrizade’nin suikastinin karşılığınıda Kasım Süleymani’nin öldürülmesi yıl dönümüne denk getireceğine yönelik yaygın görüş hakim.

KAYNAKÇA

https://www.dw.com/tr/trump-iran-n%C3%BCkleer-anla%C5%9Fmas%C4%B1ndan-%C3%A7ekildi/a-43706722

https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/07/150714_bes_soruda_iran_nukleer

https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-51003184

https://www.sabah.com.tr/dunya/2020/01/21/iran-ukrayna-ucaginin-iki-fuzeyle-vuruldugunu-dogruladi

https://www.haberturk.com/son-dakika-israil-basbakani-netanyahu-dan-iran-daki-suikastin-ardindan-yorum-gergin-gunler-bizi-bekl-2884577

https://tr.euronews.com/2020/11/29/israilli-yetkili-iran-n-nukleer-program-sorumlusunu-oldurdugumuz-icin-dunya-bize-tesekkur-

Cevap bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.